Con Dao: van koloniale gevangenis tot heilige plaats

Con Dao: van koloniale gevangenis tot heilige plaats

Over macht, perspectief en de veranderende betekenis van geschiedenis

Als geschiedenisleraar kom ik regelmatig op plaatsen waar mensen op hun slechtst waren: Duitse concentratiekampen, de Killing Fields van Cambodja, de slagvelden van Vlaanderen en, in mijn eigen woonplaats, de begraafplaatsen van Operatie Market Garden, een belangrijke veldslag uit de Tweede Wereldoorlog. Sinds kort kan ik aan die lijst ook Con Dao toevoegen, een eiland voor de zuidkust van Vietnam dat tijdens de Franse koloniale periode bekendstond als Grande-Condor. De gevangenissen op het eiland werden achtereenvolgens gebruikt door de Franse koloniale overheid en het Zuid-Vietnamese regime, met Amerikaanse betrokkenheid tijdens de Vietnamoorlog. Het is een plaats waar bijna anderhalve eeuw geschiedenis van kolonialisme, nationalisme, communisme, oorlog, gevangenschap en herinnering samenkomt.

Vietnam heeft voor mij bovendien een bijzondere betekenis. In 2017 werkte ik ruim negen maanden in het land. Aan de Universiteit van Can Tho deed ik onderzoek en gaf ik college. Daardoor leerde ik Vietnam niet alleen kennen vanuit Nederlandse en Europese geschiedschrijving, maar ook vanuit het land zelf. Ik zag hoe geschiedenis er niet uitsluitend in archieven en geschiedenisboeken bestaat, maar aanwezig is in monumenten, familieverhalen, herdenkingen, politieke symbolen en het landschap. Een bezoek aan Con Dao is vanuit die achtergrond iets anders dan een bezoek aan een historische bezienswaardigheid. Je loopt er letterlijk door verschillende tijdlagen heen.

Op het eiland moest ik opnieuw nadenken over begrippen als held, terrorist, vrijheidsstrijder, martelaar en slachtoffer. We gebruiken zulke woorden alsof ze een vaststaande betekenis hebben, terwijl ze vaak sterk afhankelijk zijn van tijd, plaats en perspectief. Gavrilo Princip is daarvan een treffend voorbeeld. Hij vermoordde in 1914 de Oostenrijkse kroonprins Franz Ferdinand en diens vrouw Sophie, een gebeurtenis die een belangrijke aanleiding vormde voor de Eerste Wereldoorlog. Toch werd Princip na de oorlog in delen van Joegoslavië als nationale held beschouwd. Na het uiteenvallen van Joegoslavië in de jaren negentig veranderde dat beeld. In Bosnië werd hij vaker als terrorist gezien, terwijl hij in Servië voor velen een nationalistische held bleef. Zijn daad veranderde niet; de context waarin naar die daad werd gekeken veranderde wel. En daarmee veranderde ook de betekenis van de dader.

Con Dao en het Franse kolonialisme

De geschiedenis van Con Dao begint voor de moderne bezoeker met de Franse koloniale overheersing. De Franse militaire interventie in Vietnam begon in 1858 en vanaf 1862 breidden de Fransen hun macht in Zuid-Vietnam verder uit, onder meer rond de vruchtbare Mekongdelta. Con Dao, op grote afstand van het vasteland, bood de koloniale overheid een ideale plaats om politieke tegenstanders te isoleren. Wie naar het eiland werd verbannen, werd niet alleen opgesloten, maar ook letterlijk uit zijn vertrouwde omgeving verwijderd.

Daarin zit een belangrijke paradox. Frankrijk was een van de landen waar moderne ideeën over burgerrechten en menselijke waardigheid werden ontwikkeld. De Déclaration des droits de l'homme et du citoyen van 1789 formuleerde beginselen van vrijheid en gelijkheid die een universele betekenis kregen. Maar die principes golden in de koloniale praktijk niet op dezelfde wijze voor de bevolking van de koloniën. De afstand tussen de idealen van de Franse Revolutie en de werkelijkheid van het koloniale bewind is op Con Dao bijna tastbaar.

De omstandigheden in de gevangenissen waren extreem. Gevangenen leden onder slechte voeding, ziekten, zware dwangarbeid en mishandeling. De gevangenis was daarmee niet alleen een plaats van opsluiting, maar een instrument waarmee de koloniale staat haar macht uitoefende. Onder de gevangenen bevonden zich Vietnamese nationalisten zoals Phan Châu Trinh, maar ook communistische activisten zoals Tôn Đức Thắng en Lê Đức Thọ. Hun aanwezigheid laat zien hoe verschillende stromingen binnen de Vietnamese onafhankelijkheidsbeweging uiteindelijk op dezelfde plek terecht konden komen.

De gevangenis als universiteit

De Fransen wilden met hun gevangenissen politieke tegenstanders uitschakelen. Maar het resultaat was paradoxaal. Gevangenen konden onderling ideeën uitwisselen, politieke discussies voeren en elkaar organiseren. De gevangenissen van Con Dao kregen daarom later de bijnaam 'universiteit'. Voor een generatie Vietnamese onafhankelijkheidsstrijders werd de gevangenis een plaats waar politieke vorming plaatsvond.

Sommige gevangenen waren bij hun arrestatie nog niet of nauwelijks politiek georganiseerd. De behandeling die zij in de gevangenis ondergingen, maakte hen juist radicaler. De machthebbers probeerden verzet te onderdrukken, maar creëerden tegelijkertijd omstandigheden waarin solidariteit en verzet konden groeien. Het is een bekend historisch mechanisme: repressie kan het verzet soms juist versterken.

Võ Thị Sáu

Een van de bekendste personen die met Con Dao verbonden is, is Võ Thị Sáu. Volgens de Vietnamese overlevering was zij nog zeer jong toen zij zich aansloot bij het verzet tegen de Franse koloniale overheersing. Op veertienjarige leeftijd zou zij een granaat hebben gegooid naar een groep Franse militairen in een druk marktgebied. Daarbij kwam een militair om het leven en raakten twaalf mensen gewond. Later werd zij tijdens een Viet Minh-actie gevangengenomen en naar Con Dao gebracht.

In 1952 werd Võ Thị Sáu geëxecuteerd. Volgens de Vietnamese overlevering weigerde zij een blinddoek te dragen en zong zij vlak voor haar dood een lied. Haar verhaal is in de loop van de tijd onderdeel geworden van de Vietnamese nationale herinneringscultuur, waardoor historische feiten, politieke symboliek en legende soms in elkaar overlopen.

Voor de Franse koloniale autoriteiten was zij een gevaarlijke tegenstander. In het onafhankelijke Vietnam veranderde haar betekenis volledig: zij werd een martelaar van de nationale bevrijding. Tegenwoordig komen Vietnamezen uit het hele land naar haar graf op Hang Duong Cemetery. Vooral 's avonds en rond de volle maan krijgt haar graf voor sommige bezoekers een spirituele betekenis. Mensen komen er niet alleen om een nationale heldin te herdenken, maar ook om haar als een soort beschermende voorouder om hulp of geluk te vragen.

De ontwikkeling is opmerkelijk: een jonge vrouw die door de koloniale macht als terroristische tegenstander werd beschouwd, werd later een nationale martelaar en voor veel Vietnamezen uiteindelijk een bijna heilige figuur. De persoon veranderde niet; de politieke en maatschappelijke context veranderde.

Van koloniale oorlog naar Koude Oorlog

Slechts twee jaar na de executie van Võ Thị Sáu veranderde de politieke situatie ingrijpend. De overwinning van de Viet Minh bij Dien Bien Phu in 1954 maakte een einde aan de Franse koloniale oorlog in Indochina. De akkoorden van Genève leidden tot de tijdelijke deling van Vietnam. Daarmee eindigde de Franse koloniale oorlog, maar niet de strijd om de toekomst van Vietnam.

In Zuid-Vietnam kwam Ngo Dinh Diem aan de macht. Zijn regering was sterk anticommunistisch en werd door de Verenigde Staten gesteund. Terwijl Noord-Vietnam onder leiding van Ho Chi Minh de communistische revolutie voortzette, ontwikkelde het conflict zich steeds meer tot onderdeel van de Koude Oorlog. Amerikaanse militaire en politieke betrokkenheid nam toe.

Ook Con Dao veranderde van functie. De gevangenissen werden nu gebruikt door de Zuid-Vietnamese autoriteiten om politieke tegenstanders, vooral communisten, gevangen te houden. De logica van de gevangenis bleef echter grotendeels dezelfde: politieke tegenstanders werden geïsoleerd en uit de samenleving verwijderd.

Opnieuw ontstond een paradox. De gevangenis was bedoeld om verzet te breken, maar werd tegelijkertijd een plaats waar gevangenen hun politieke overtuigingen verdiepten en hun onderlinge solidariteit versterkten. Voor een deel van de Vietnamese onafhankelijkheidsbeweging werd Con Dao daardoor een plaats van politieke vorming en herinnering.

De Tiger Cages

In juli 1970 kregen de omstandigheden op Con Dao internationale aandacht. Twee Amerikaanse congresleden bezochten de gevangenis. Zij hadden vooraf een plattegrond gekregen die was getekend door een voormalige gevangene en konden daardoor afwijken van de officiële rondleiding.

De kaart leidde hen naar de beruchte Tiger Cages. Daar ontdekten zij gevangenen die in kleine kooien waren opgesloten en met kettingen waren vastgemaakt. De omstandigheden waren erbarmelijk. De gevangenen hadden wonden en kneuzingen en sommigen waren ernstig mishandeld. Toen de Amerikaanse delegatie binnenkwam, riepen gevangenen om water.

De ontdekking veroorzaakte grote verontwaardiging in de Verenigde Staten en droeg bij aan internationale kritiek op het Zuid-Vietnamese gevangenissysteem. De Tiger Cages werden uiteindelijk gesloten en er werd een nieuwe gevangenis gebouwd. Het moment is belangrijk omdat het opnieuw laat zien hoe historische gebeurtenissen soms pas veranderen wanneer een verborgen werkelijkheid zichtbaar wordt.

Maar de oorlog ging door. In 1973 trokken de Amerikaanse strijdkrachten zich terug uit Zuid-Vietnam. Twee jaar later stortte het Zuid-Vietnamese regime in.

1975: einde van de oorlog, begin van een nieuwe strijd om herinnering

Op 30 april 1975 viel Saigon in handen van de Noord-Vietnamese strijdkrachten en de revolutionaire regering. De Republiek Vietnam hield op te bestaan. Op Con Dao verlieten de hoogste autoriteiten van het gevangenisbestuur het eiland en bleven gevangenen en veel gevangenispersoneel achter.

Voor de communistische gevangenen was de oorlog voorbij. Maar voor honderdduizenden voormalige militairen, ambtenaren en aanhangers van Zuid-Vietnam begon een nieuwe periode van gevangenschap. Zij werden naar zogenaamde heropvoedingskampen gestuurd. De regering in Hanoi presenteerde deze kampen als een manier om voormalige tegenstanders opnieuw in de samenleving te integreren. Voor veel gevangenen zelf waren ze echter een vorm van straf en politieke vergelding.

Ook hier bestaan verschillende historische perspectieven naast elkaar. Voor de Vietnamese communistische regering betekende 1975 de voltooiing van de nationale bevrijding en de hereniging van Vietnam. Voor veel voormalige Zuid-Vietnamezen betekende hetzelfde jaar het verlies van hun land, hun politieke systeem, hun bezit en hun vrijheid. Velen vluchtten uiteindelijk naar het buitenland, vooral naar de Verenigde Staten. De ervaringen van langdurige gevangenschap en moeilijke omstandigheden bleven voor veel voormalige gevangenen nog decennialang gevolgen hebben.

In de jaren tachtig werden de heropvoedingskampen geleidelijk verlaten. De geschiedenis van Vietnam ging ondertussen een nieuwe fase in, met economische hervormingen, internationale opening en uiteindelijk een sterk veranderende verhouding met de rest van de wereld.

Van gevangenis naar erfgoed

De gevangenissen van Con Dao werden na de oorlog niet meer gebruikt. Het eiland kreeg een nieuwe functie als historische plaats en nationaal erfgoed. Daarmee veranderde opnieuw de betekenis van de locatie. Een plek die ooit bedoeld was om politieke tegenstanders uit de samenleving te verwijderen, werd een plaats waar de samenleving haar geschiedenis zichtbaar maakt.

Naar schatting verloren ongeveer 22.000 gevangenen op Con Son Island het leven. Zij stierven door ondervoeding, ziekte, mishandeling, zware arbeid of executie. Veel doden werden aanvankelijk begraven in de omgeving van Con Son. Na 1975 werden de stoffelijke resten verzameld en begraven op Hang Duong Cemetery.

De doden kregen daarmee een nieuwe plaats in het nationale verhaal. Zij werden martelaren van de Vietnamese onafhankelijkheidsstrijd en revolutie. Hang Duong werd een belangrijke plaats van nationale herdenking en Võ Thị Sáu groeide uit tot een van de bekendste symbolen daarvan.

Maar juist hier wordt geschiedenis interessant. Een herdenkingsplaats vertelt nooit het volledige verleden. Zij vertelt een geselecteerd verhaal, vanuit een bepaald perspectief en met bepaalde doelen. De Vietnamese staat heeft een duidelijke interpretatie van de oorlog en van de offers die voor de onafhankelijkheid zijn gebracht. Andere ervaringen, bijvoorbeeld die van Zuid-Vietnamese gevangenen of hun families, zijn in deze officiële herinneringscultuur veel minder prominent aanwezig.

Wat vertelt een plaats?

Con Dao heeft mij daarom vooral laten nadenken over de relatie tussen plaats, geschiedenis en herinnering. Een historische locatie is geen neutrale opslagplaats van het verleden. De betekenis ervan verandert voortdurend. Eerst was Con Dao een instrument van Franse koloniale macht. Daarna werd het een gevangenis van Zuid-Vietnam. Vervolgens werd het een plaats van nationale herinnering in de socialistische Republiek Vietnam. De gebouwen zijn grotendeels hetzelfde gebleven, maar hun betekenis is telkens opnieuw ingevuld.

Daarmee is Con Dao ook een goede plek om geschiedenis niet alleen chronologisch, maar vanuit verschillende perspectieven te bekijken. Het verleden vertelt het verhaal van kolonialisme, verzet, gevangenschap en oorlog. Het heden laat zien hoe een samenleving haar verleden herdenkt en welke verhalen daarbij centraal staan. En de toekomst stelt de vraag welke herinneringen volgende generaties zullen bewaren en welke mogelijk naar de achtergrond verdwijnen.

Dat is misschien belangrijker dan het lijkt. In onze huidige samenleving worden mensen en gebeurtenissen voortdurend van etiketten voorzien. Sociale media versterken die ontwikkeling: iemand is held of vijand, slachtoffer of dader, vrijheidsstrijder of terrorist. Historische context dreigt daarbij verloren te gaan.

Dat betekent niet dat alle perspectieven even waar zijn of dat historische verantwoordelijkheid verdwijnt zodra we meer context bieden. Integendeel. Juist door context kunnen we beter onderzoeken wat mensen deden, waarom zij dat deden en hoe machtsverhoudingen hun keuzes beïnvloedden. Het doel van historische kennis is niet om alles goed te praten, maar om simplificatie te voorkomen.

Van terrorist naar voorouder

Võ Thị Sáu blijft daarvan het meest indringende voorbeeld. Voor de Franse koloniale macht was zij een gevaarlijke tegenstander; voor het onafhankelijke Vietnam werd zij een martelaar van de bevrijding; voor veel Vietnamezen is zij inmiddels een bijna spirituele figuur bij wie mensen terechtkunnen voor bescherming en geluk.

Van koloniale gevangenis naar nationale herdenkingsplaats. Van terrorist naar vrijheidsstrijder en martelaar. Van martelaar naar spirituele voorouder. Van kolonie naar onafhankelijke staat.

De context veranderde en daarmee veranderde haar betekenis.

Misschien is dat uiteindelijk de belangrijkste les van Con Dao: geschiedenis bestaat niet alleen uit gebeurtenissen, maar ook uit de betekenissen die mensen er later aan geven. Wie historische plaatsen bezoekt, ziet daarom niet alleen het verleden. Hij ziet ook hoe het verleden in het heden wordt gebruikt, geïnterpreteerd en herinnerd.

Een volgende plaats: Boven-Digoel

Mijn volgende plaats waar mensen op hun slechtst waren? Misschien Boven-Digoel, het Nederlandse interneringskamp in Nieuw-Guinea, in het huidige Papua. Het is een relatief onbekend hoofdstuk uit de Nederlandse koloniale geschiedenis. Ook daar werden nationalisten en communisten door een koloniale overheid geïnterneerd en werd een afgelegen geografische locatie ingezet als middel van politieke macht. Het kamp kwam uiteindelijk ten einde door de Japanse bezetting van Nederlands-Indië.

Ook daar komen dezelfde vragen terug: wat gebeurde hier, wie bepaalde destijds wat het betekende, wie bepaalt vandaag welke herinnering centraal staat en wat willen wij dat toekomstige generaties ervan begrijpen?

Want een plaats bewaart niet alleen geschiedenis.

Mensen geven geschiedenis steeds opnieuw betekenis.