Hoeveel lagen betekenis kan een dag hebben?

Hoeveel lagen betekenis kan een dag hebben?

20 september 2014. Arnhem.

Een dag waarop de geschiedenis zich niet als een afgesloten verleden aan mij voordeed, maar als een reeks cirkels die zich onverwacht over elkaar heen legden.

Zeventig jaar eerder kwam de Tweede Wereldoorlog hier letterlijk mijn familie binnen. Tijdens Operatie Market Garden probeerden de geallieerden de Rijnbrug bij Arnhem in handen te krijgen. Mijn grootouders woonden in de omgeving. Mijn opa, Theodorus de Lorijn, zat ondergedoken in Westervoort om aan de Arbeitseinsatz te ontkomen. Mijn oma woonde met haar jonge zoon bij haar familie in Arnhem. Toen de slag mislukte en de Duitsers de Arnhemse bevolking dwongen de stad te verlaten, werd zij met haar jongste zus en haar tweeënhalfjarige zoontje naar de Veluwe verdreven. Mijn opa kon hen niet volgen.

Het was bovendien de verjaardag van mijn oma. Zij vertelde mij ooit dat zij, waarschijnlijk op haar vijfentwintigste verjaardag, even de schuilkelder had verlaten toen een bom haar omverblies. Het noodlot kan soms angstaanjagend dichtbij zijn en tegelijkertijd volkomen onverschillig.

Ik liep die dag door Arnhem op weg naar de Eusebiuskerk, waar een conferentie over Market Garden werd gehouden. Ik was er als geschiedenisleraar, met een jonge lerares in opleiding. In het voorafgaande lesuur had ik nog gesproken over de gevolgen van de Eerste Wereldoorlog. Nu liep ik door de stad van mijn voorouders en stapte ik letterlijk mijn eigen geschiedenis binnen.

Onderweg door de Koningstraat moest ik denken aan muziekwinkel Bergmann, die daar tot 2013 had gezeten. Het bracht me bij een heel andere oorlogsgeschiedenis. In 1962 waren enkele Britse muzikanten in Arnhem geweest. Na een bezoek aan de oorlogsbegraafplaats in Oosterbeek bleek een mondharmonica verdwenen. De jonge muzikanten vervolgden hun reis naar Hamburg en zouden daar als The Beatles geschiedenis schrijven. Het instrument werd later beroemd op Love Me Do, bespeeld door John Lennon.

Ook Lennons leven was door oorlog getekend. Hij werd in 1940 geboren in Liverpool, tijdens de Duitse bombardementen. Zijn vader verdween naar zee en keerde pas na de oorlog terug. Zijn ouders gingen uit elkaar en zijn jeugd werd diepgaand beïnvloed door verlies en onzekerheid.

En juist Lennon bracht mij opnieuw naar Vietnam. Een week eerder had ik vluchtig zijn zoon Sean ontmoet, backstage en later tijdens een concert. Ook Sean droeg een oorlogsgeschiedenis met zich mee. Zijn moeder Yoko Ono was tijdens de Tweede Wereldoorlog zelf slachtoffer geweest van de bombardementen op Tokio, terwijl haar vader in gevangenschap in Vietnam verbleef. Sean verloor zijn vader bovendien op zesjarige leeftijd door een moord die de wereld schokte.

De ene geschiedenis leek de andere aan te raken.

In de Eusebiuskerk kwamen vervolgens opnieuw onverwachte lijnen uit mijn leven samen. Twee voormalige leerlingen, Max Peelen en Quirijn Somers, inmiddels jonge historici in wording, spraken mij aan. Later voegde Stan Weijers zich bij ons, eveneens een oud-leerling die zijn weg in een verwante studie had gevonden. Bij een van de stands zag ik Karin Vlug, die mij al decennia eerder had geholpen mijn belangstelling voor Zuidoost-Azië te ontwikkelen.

En toen was er nog een andere cirkel.

De conferentie werd geopend. Onder anderen sprak de Britse generaal Michael David Jackson. Maar de vrouw die de meeste indruk op mij maakte, was Kim Phuc. De wereld kent haar als the girl in the picture: het negenjarige Vietnamese meisje dat in 1972, na een napalmaanval op Trang Bang, huilend en naakt over de weg vluchtte. Haar lichaam was zwaar verbrand; de foto van haar vlucht werd een van de meest indringende beelden van de Vietnamoorlog.

Maar Kim Phuc vertelde niet alleen het verhaal van het meisje op de foto. Ze vertelde over de vrouw die zij daarna was geworden. Over hoe zij de wereldwijde bekendheid die haar was opgedrongen uiteindelijk wist om te vormen tot een instrument om anderen te helpen, onder meer door zich in te zetten voor onderwijs aan kinderen.

Het beeld van het slachtoffer kreeg daardoor een nieuwe betekenis. Het meisje dat door de oorlog was getroffen, werd een vrouw die ervoor koos iets tegenover die oorlog te stellen.

Terwijl zij sprak, zag ik twee rijen voor mij leerlingen van het Candea College uit Duiven, mijn eigen vroegere middelbare school. Voor hen stond René de Bruin, mijn geschiedenisleraar, bij wie ik vijfentwintig jaar eerder eindexamen had gedaan. Zijn manier van lesgeven had mij mede geïnspireerd om zelf het onderwijs in te gaan. Nu stelde ik mijn eigen lerares in opleiding aan hem voor.

Een cirkel sloot zich.

Even later maakte Eveline een foto van Kim Phuc en mij samen. Toen ik de foto aan mijn moeder liet zien, zei zij: “Toen ik haar in 1972 uit die napalmwolk zag lopen, dacht ik: die gaat het niet redden. En jij lag daar zo veilig in je bedje te slapen. En nu, jaren later, staan jullie zij aan zij.”

Dat was misschien wel het moment waarop alle betekenislagen van die dag samenkwamen.

Mijn grootmoeder had de oorlog overleefd. Haar zoontje niet. Theodorus Hendrikus Gerardus de Lorijn was geboren op 23 juli 1943. Hij was nog geen anderhalf jaar oud toen Arnhem moest worden verlaten. Op 11 mei 1945, enkele dagen na de bevrijding, verdronk hij in Harskamp door toedoen van een boerenknecht. Mijn grootouders sloten desondanks na 1945 hun leven niet af in het teken van de oorlog. Ze bouwden opnieuw een gezin op. Mijn oma bleef tot haar dood, op 5 mei 2008, Bevrijdingsdag, een krachtige vrouw.

Op 5 april 1971 werd haar dochter in Oosterbeek, op de Hemelse Berg, niet ver van de plaats waar tijdens Market Garden geallieerde parachutisten waren geland, moeder van een zoon.

Dat was ik.

Daarom voelde 20 september 2014 niet als zomaar een herdenkingsdag. Het was een dag waarop mijn persoonlijke geschiedenis, de geschiedenis van mijn familie, de geschiedenis van Arnhem, de Tweede Wereldoorlog, Vietnam, mijn ontwikkeling als leraar en de ontwikkeling van mijn leerlingen elkaar raakten.

Ik begreep die dag misschien beter dan ooit dat geschiedenis niet achter ons ligt. Geschiedenis leeft voort in mensen. In trauma's, maar ook in keuzes. In verhalen die worden doorgegeven. In leraren die leerlingen inspireren, waarna die leerlingen zelf weer hun weg zoeken. In kinderen die oorlog overleven en later anderen proberen te helpen. In een vrouw die haar pijn niet ontkent, maar haar wereldwijde bekendheid gebruikt om kinderen kansen te geven.

Op weg naar buiten liep ik nog langs de stand van het Medisch Comité Nederland-Vietnam. Daar lag het boek Kinderen die de wereld hebben veranderd, met verhalen over jonge mensen die onder dramatische omstandigheden terechtkwamen.

Ik bladerde erdoor en dacht aan de beelden die in die jaren dagelijks via televisie en internet onze huiskamers binnenkwamen: kinderen in oorlogen in het Midden-Oosten, Oekraïne, Afrika en elders. Nog altijd worden foto's gemaakt van kinderen die slachtoffer zijn van geweld. Nog altijd worden kinderen geconfronteerd met keuzes die volwassenen maken.

Misschien is dat uiteindelijk de belangrijkste betekenis van zo'n dag.

Mijn oma had de oorlog overleefd, maar haar zoontje niet. Kim Phuc overleefde de napalm en besloot haar leven in dienst te stellen van anderen. Mijn geschiedenisleraar inspireerde mij om zelf leraar te worden. Mijn leerlingen stonden jaren later tegenover mij als jonge mensen die hun eigen richting hadden gevonden.

De geschiedenis loopt niet alleen van het verleden naar het heden. Zij loopt ook via ons naar de toekomst.

Daarom hebben volwassenen de verantwoordelijkheid om de wereld waarin kinderen opgroeien leefbaar te maken. Kinderen zouden niet het slachtoffer moeten worden van de conflicten, angsten en machtsstrijd van volwassenen. Ze verdienen veiligheid, onderwijs, vrijheid en de kans om hun eigen verhaal te schrijven.

Hoeveel lagen betekenis kan één dag hebben?

Soms blijkt één dag een kruispunt te zijn waarop generaties, oorlogen, plaatsen, mensen en herinneringen elkaar ontmoeten. En soms begrijp je pas jaren later wat je daar eigenlijk hebt gezien.

Imagine peace.