Klein Hanoi nabij Niemandsland

Klein Hanoi nabij Niemandsland

Aan de rand van het voormalige IJzeren Gordijn ligt, tussen Furth im Wald in Duitsland en het Tsjechische Železná Ruda, een klein stukje Vietnam. In Nova Kubice, en in vergelijkbare grensplaatsen als Děčín en Hřensko, wonen en werken Vietnamese families. Hun winkels, restaurants, marktkramen en nagelstudio’s lijken op het eerste gezicht een toevallig onderdeel van het Boheemse landschap. Wie beter kijkt, ziet echter een geschiedenis die Oost-Europa, Vietnam en de Europese eenwording met elkaar verbindt.

Vanaf het terras van restaurant Hanoi kijken we uit over groene heuvels. In het dal rijdt een vrachtwagen langzaam omhoog en tussen de bomen grazen koeien. Binnen staat de Vietnamese televisie aan. Aan de muur hangt een huisaltaar. Buiten drinken mannen een biertje terwijl hun vrouwen boodschappen doen op de markt. Het is een merkwaardige combinatie: Bohemen om ons heen, Vietnam in huis.

Hung woont hier sinds 1994. Daarvoor werkte hij in de industrie in de voormalige DDR. Toen de Berlijnse Muur viel en de DDR verdween, verloor hij zijn baan. De Treuhandorganisatie ontmantelde de oude staatseconomie en duizenden werknemers kwamen zonder werk te zitten. Voor Vietnamese arbeiders en studenten, die tijdens de communistische periode naar Oost-Europa waren gekomen, veranderde daarmee hun wereld.

Hun aanwezigheid was geen toevallig migratieverschijnsel. Vietnam had na de oorlog nauwe banden met de socialistische landen in Oost-Europa. Studenten werden naar Praag, Oost-Berlijn of Poolse steden gestuurd; arbeiders werkten onder meer in de Tsjechoslowaakse industrie. Vietnam had kennis, technologie en buitenlandse valuta nodig en betaalde zijn schulden deels met arbeid. De migratie was daarmee onderdeel van een groter systeem van internationale politieke en economische verhoudingen.

Toen dat systeem in 1989 instortte, ontstond voor deze mensen een nieuwe werkelijkheid. De grenzen van het voormalige communistische Europa werden opener, maar hun economische zekerheid verdween. Sommigen vertrokken, anderen probeerden elders een bestaan op te bouwen. De grensstreek tussen Duitsland en Tsjechië bleek onverwacht aantrekkelijk. Het gebied was dunbevolkt, Duitse consumenten kwamen er goedkoop boodschappen doen en de grens vormde een overgangszone tussen twee economische werelden.

Zo ontstond een nieuw soort niemandsland. Niet langer een militair afgesloten grensgebied, maar een economische tussenruimte waarin migranten kansen zagen.

Triet, een marktkoopman in Děčín, behoort tot een latere generatie. Zijn verhaal laat zien hoe migratie niet alleen door politieke structuren wordt bepaald, maar ook door communicatie en sociale netwerken. Vietnamese ondernemers helpen elkaar, wisselen informatie uit en geven marktkramen binnen families en kennissenkringen door. Wie vertrekt, verkoopt zijn plek vaak aan een familielid of bekende. Zo blijft niet alleen het bedrijf bestaan, maar ook het netwerk.

De markt is daardoor meer dan een verzameling winkels. Het is een sociaal systeem. De ene buur verkoopt tuinornamenten, de andere kleding en daarnaast zit een nagelstudio. Restaurants fungeren als ontmoetingsplaatsen en Vietnamese televisie verbindt de gemeenschap dagelijks met het land van herkomst. Via familie, handel, telefoon en media wordt een transnationaal netwerk onderhouden: de mensen wonen in Tsjechië, verdienen daar hun inkomen, maar blijven tegelijkertijd verbonden met Vietnam.

Juist daarin wordt de leefwereld zichtbaar. Achter grote begrippen als migratie, globalisering en Europese integratie zitten mensen die een gezin willen onderhouden, een huis willen kopen, hun kinderen naar school willen sturen of eindelijk een auto willen aanschaffen. Een jonge vrouw in de grensstreek vertelt dat zij droomt van een eigen auto. In Vietnam zou dat door belastingen en lage inkomens nauwelijks haalbaar zijn; in Tsjechië lijkt de droom binnen bereik.

Maar de economische werkelijkheid verandert. Tsjechië treedt toe tot de Europese Unie en de informele economie van de grensmarkten wordt steeds sterker gereguleerd. Producten moeten aan Europese normen voldoen, belastingen moeten worden betaald en de handel in namaakgoederen wordt moeilijker. Tegelijkertijd verandert het landschap zelf. Nieuwe snelwegen zorgen ervoor dat reizigers de oude grensplaatsen steeds vaker voorbijrijden. Waar de infrastructuur vroeger klanten naar de markt bracht, leidt zij hen nu rechtstreeks naar Praag of andere grote steden.

Daar komt de economische crisis van 2008/2009 bij. Duitse consumenten geven minder uit en de weekeinden worden stiller. Voor ondernemers die afhankelijk zijn van toevallige grensbezoekers is dat ingrijpend. Sommigen vertrekken. Anderen zoeken nieuwe mogelijkheden.

Het voormalige ‘Wilde Oosten’ verandert daarmee opnieuw. De grens die ooit mensen tegenhield, trekt nu minder mensen aan. Het systeem verandert, en daarmee verandert ook de leefwereld van degenen die zich juist dankzij die grens hadden gevestigd.

Toch verdwijnen de Vietnamese gemeenschappen niet. Hun kracht ligt juist in hun vermogen zich aan te passen. De eerste generatie heeft een netwerk opgebouwd waarin kapitaal, kennis, familieleden en handelsplaatsen worden doorgegeven. Een volgende generatie neemt het over en zoekt nieuwe mogelijkheden. De gemeenschap beweegt mee met de veranderende economische en politieke omstandigheden.

Daarmee vertelt Klein Hanoi een groter verhaal. Migratie is geen rechte beweging van het ene land naar het andere. Mensen bewegen binnen systemen van oorlog, ideologie, economie, regelgeving en infrastructuur, maar geven daar zelf betekenis aan. Ze maken van een grensgebied een thuis, van een markt een gemeenschap en van een voormalige scheidslijn een verbindende ruimte.

Misschien is dat wel de belangrijkste paradox van deze streek. Het IJzeren Gordijn was ooit bedoeld om werelden van elkaar gescheiden te houden. Na 1989 ontstond juist in de schaduw ervan een Vietnamese gemeenschap die verschillende werelden met elkaar verbond: Vietnam en Europa, familie en handel, verleden en toekomst.

Vanaf het terras van restaurant Hanoi lijkt daar weinig van zichtbaar. Een vrachtwagen rijdt door het dal, koeien grazen op de hellingen en in de verte liggen de heuvels van Bohemen. Maar achter dat alledaagse landschap schuilt een gelaagde geschiedenis. Wie goed kijkt, ziet hoe systemen, communicatie en leefwereld elkaar voortdurend beïnvloeden. Het kleine Vietnam aan de grens is daarmee niet alleen een exotisch stukje Azië in Europa, maar een venster op de manier waarop mensen zich aanpassen aan een veranderende wereld.