Lebak...of hoe verhalen vormend terugkeren

Van een geschiedenisles in 1989 naar Lebak: wanneer verhalen terugkomen

Sommige reizen beginnen niet bij vertrek. Ze beginnen jaren eerder, op een plek waar iemand je leert anders naar de wereld te kijken.

Mijn verhaal met Multatuli begon tijdens mijn eindexamen geschiedenis in 1988-1989. Als leerling zat ik in de klas bij René de Bruin, mijn geschiedenisleraar. Hij leerde ons dat geschiedenis niet alleen gaat over gebeurtenissen uit het verleden, maar vooral over mensen, keuzes en de gevolgen daarvan.

Daarnaast kreeg ik aardrijkskunde en maatschappijleer van Chris van de Ven. Hij liet zien dat de wereld niet bestaat uit losse hoofdstukken, maar uit samenhangende verhalen waarin landschap, samenleving, cultuur en macht voortdurend op elkaar inwerken.

Misschien werd daar, zonder dat ik het toen wist, de basis gelegd voor hoe ik later naar de wereld zou kijken: als historicus, geograaf, antropoloog van de niet-westerse wereld, docent geschiedenis en stadsgids. Steeds opnieuw zoek ik naar de verhalen achter plekken. Wat is hier gebeurd? Welke mensen hebben hier geleefd? En welke betekenis heeft deze plek vandaag?

Die vragen brachten mij uiteindelijk naar Lebak.

Rangkasbitung, in de Indonesische provincie Banten, is een plek waar verschillende tijden samenkomen. Hier werkte Eduard Douwes Dekker, Multatuli, in de negentiende eeuw als assistent-resident. Zijn ervaringen vormden de basis voor Max Havelaar, een boek dat niet alleen een aanklacht was tegen koloniale misstanden, maar ook een universele oproep om verantwoordelijkheid te nemen voor de medemens.

Bij aankomst in Lebak wordt de gelaagdheid van de plek direct zichtbaar. Het Multatuli Museum ligt tussen een watertoren uit 1931 uit de koloniale periode, een modern stadsplein en een cultureel centrum. Historische foto's tonen een groene omgeving; vandaag laat de groeiende stad een ander landschap zien. De plek verandert voortdurend, maar de sporen van het verleden blijven aanwezig.

Tijdens mijn bezoek namens het Multatuli Genootschap ontdekte ik dat het museum meer is dan een gebouw met historische objecten. Het is een plek waar Indonesische jongeren nadenken over kolonialisme, onafhankelijkheid en de betekenis van geschiedenis voor hun eigen tijd.

In gesprekken met museummedewerkers, cultureel bestuurder Josep Holis en academicus Boni werd duidelijk dat het verleden niet alleen iets is om te bewaren. Het kan ook een basis vormen voor nieuwe verbindingen tussen mensen en landen.

Een mogelijke digitale verbinding tussen het Multatuli Museum in Nederland en het museum in Lebak werd enthousiast ontvangen. Niet omdat techniek het doel is, maar omdat echte geschiedenis ontstaat wanneer mensen elkaar ontmoeten en verhalen uitwisselen.

Verhalen construeren en reconstrueren, dat is wat wij homo sapiens doen. Dat maakt dat onze soort kan werken aan de wereld in grote verbanden. Het verhaal vandaag is een einde, de cirkel is rond, en een begin.

Via Chris van de Ven, mijn vroegere docent aardrijkskunde en maatschappijleer, die tegenwoordig promovendus is op het gebied van Multatuli en bestuurslid van het Multatuli Genootschap Amsterdam, kwam ik uiteindelijk dus in Lebak terecht.

Daar stond ik dan, ruim dertig jaar na mijn eindexamen geschiedenis, op een plek waar een verhaal uit mijn jeugd opnieuw betekenis kreeg.

Ik bracht een foto en een boek mee naar het museum. Een klein gebaar, maar verbonden met een lange lijn van leren, reizen, onderzoeken en delen.

Van een geschiedenisles in Nederland naar een museum in Indonesië.

Van een docent die mij leerde vragen te stellen tot docent en onderzoeker, die zelf vragen stelt op een plek waar die vragen opnieuw vorm krijgen.

Sommige reizen brengen je naar een andere wereld. Sommige reizen laten je ontdekken dat die wereld al die tijd met je meegereisd is.

De cirkel is vormend geweest voor mijn toekomst toen. Hoe zal dat morgen zijn?